Buharlaşma-terleme velesiyesi
Evapotranspirasyon, bahçenin toprak ve bitkiler üzerinden ne kadar su kaybettiğini ifade eder. Bu terim, evaporasyondan (topraktan ve nemli yüzeylerden buharlaşma) ve transpirasyondan (bitkilerin yaprakları üzerinden su salması) oluşur. Yağış ve sulamayla birlikte bu kayıp, kök bölgesinin ne kadar hızlı kuruduğunu ve yeniden ne zaman suya ihtiyaç duyulacağını belirler.
MIYO, her sulama bölgesi için evapotranspirasyonu hesaplar ve böylece mevcut koşullarda bölgelerinin yaklaşık su ihtiyacının ne kadar olduğunu gösterir. Daha ayrıntılı bir ürün açıklamasını miyo.garden/pages/evapotranspiration adresinde de bulabilirsin.
Niteliksel olarak ne anlatıyor?
Sıcak, güneşli ve rüzgârlı günlerde daha fazla su buharlaşır; serin, bulutlu veya nemli günlerde ise belirgin ölçüde daha az. Yoğun bitki örtüsü suyu özellikle yapraklar üzerinden, açık toprak ise daha çok yüzey üzerinden buharlaştırır. Ayrıca kuru toprak, nemli toprağa göre daha az su bırakır; bitkiler ve toprak yüzeyi su kaybını bu durumda „yavaşlatır“.
MIYO bu günlük su kaybını kabaca tahmin eder ve anlaşılır bir değere dönüştürür (günde milimetre; burada 1 mm ≈ m² başına 1 litre). Orta Avrupa'da tipik değerler ilkbahar ve sonbaharda çoğunlukla yaklaşık 0,5–3 mm/gün, yazın ise daha çok 2–7 mm/gün aralığındadır; ancak hava durumuna ve bölgeye bağlı olarak büyük ölçüde değişebilir.
Hangi veriler hesaba katılır?
Hesaplama, her sulama bölgesi için ölçüm değerleri, konumdaki hava durumu verileri ve bahçe ayarlarının bir bileşimini kullanır.
1. Konumdaki hava durumu
Cube'un için kaydedilen hava durumu verilerinden (incelenen dönemdeki ortalamalar, genellikle son yaklaşık 24 saat) diğerlerinin yanı sıra şu bilgiler de hesaba katılır:
- Hava sıcaklığı
- Hava nemi
- Hava basıncı
- Rüzgâr
- Bulutluluk ve görüş mesafesi (güneş ışığının ne ölçüde geçtiğine dair bir gösterge olarak)
- Yağış (ilgili dönemdeki yağmur)
Bu değerler, buharlaşmayı artıran veya azaltan iklimi tanımlar.
2. MIYO sensöründen alınan ölçüm değerleri
Bir toprak nem sensörü devreye atanmışsa MIYO diğerlerinin yanı sıra şunları kullanır:
- Toprak nemi – toprağın o anda ne kadar ıslak olduğu (kuru toprak → daha düşük gerçek su kaybı)
- Güneş ışınımı / parlaklık – sensörün güneş hücresi ve parlaklık ölçümü aracılığıyla, hava durumu verilerine ek olarak
- Sensördeki sıcaklık (sistemdeki genel tablonun bir parçası olarak)
Sensör olmadan konumunun hava durumu ve devre parametrelerin temel alınır; nem ayarlaması devre dışı kalır veya daha sınırlı olur.
3. Sulama devresindeki ayarlar
Uygulamada her bölge için diğerlerinin yanı sıra şunları girersin:
- Toprak türü (örn. kumlu, tınlı, killi, karma) – kumlu topraklar daha az su depolar ve genellikle daha hızlı kurur, killi topraklar ise suyu daha uzun süre tutar
- Bitki türü (örn. çim, çit, çiçeklik/ekili alan, ağaçlar) – farklı bitkiler ve örtü türleri farklı miktarlarda su buharlaştırır
- devrede yapılandırıldığı ölçüde isteğe bağlı diğer toprak veya bahçe özellikleri
Ayrıca model, bitkilerin su ihtiyacının yıl boyunca değiştiğini de dikkate alır (yazın büyüme dönemi, kışın dinlenme dönemleri).
Potansiyel ve gerçek evapotranspirasyon
MIYO kabaca iki düzeyi birbirinden ayırır:
- Potansiyel evapotranspirasyon – toprakta yeterli su olsaydı en fazla ne kadar suyun buharlaşabileceği öngörüsü (özellikle hava durumu ve ışınım tarafından belirlenir)
- Gerçek evapotranspirasyon – toprak nemi, toprak türü ve bitki örtüsü dikkate alındığında gerçek koşullarda yaklaşık ne kadar su kaybolduğu
Toprak kuruysa gerçek kayıp çoğu zaman potansiyel maksimumun belirgin şekilde altındadır. Ayrıca suyun toprağın daha derinlerine sızabileceği de hesaba katılır – bu durum toprağa ve neme bağlı olarak farklı ölçülerde gerçekleşir.
Uygulamada bununla yapabileceklerin
Son saatlerin/son günün hesaplanan evapotranspirasyonunu şu şekilde kullanabilirsin:
- manuel olarak gözlemle ve sulamanı mevsimsel ve hava koşullarına bağlı değişimlere göre uyarla (yağış tahminlerinde vb. ince ayarı MIYO, diğer otomatik kurallar üzerinden yapmaya devam eder), veya
- otomatik olarak kullan: Devrenin sulama ayarlarında evapotranspirasyona göre uyarlamayı etkinleştirebilirsin. MIYO, planlanan sulama süresini hesaplanan ihtiyaca göre ayarlayabilir (serin/nemli havalarda daha kısa, buharlaşmanın yüksek olduğu durumlarda daha uzun süre – makul sınırlar dâhilinde). İsteğe bağlı olarak, sulamanın hangi değerlerden itibaren azaltılacağını ve buna rağmen minimum sulama yapılıp yapılmayacağını belirleyebilirsin.
Evapotranspirasyon, zaman aralığının, toprak nemi izninin veya hava koşullarına karşı korumanın (yağmur, rüzgâr, …) yerine geçmez. Sulama miktarını/süresini, bölgenin güncel su kaybına uyarlayan ek bir bileşendir. Otomatik karar verme mantığının ayrıntılarını Otomatik sulama bölümünde bulabilirsin.
Kısa genel bakış
| Etkisi | Modeldeki rolü (niteliksel) |
|---|---|
| Sıcaklık, güneş, rüzgâr, kuru hava | daha yüksek su kaybı |
| Bulutlar, serinlik, yüksek nem, yağmur | daha düşük ihtiyaç / yağışla telafi |
| Toprak nemi (sensör) | kuru toprak → daha düşük gerçek buharlaşma |
| Toprak türü | Bölgenin su tutma kapasitesi ve kuruma davranışı |
| Bitki türü / Mevsim | Bitkilerin ne kadar “su içtiği” ve alanı ne ölçüde kapladığı |
| Sızma | Kök bölgesinden aşağıya kaçan su |
Uygulamada neden sıcak ve açık bir haziran haftasının serin ve bulutlu bir günden çok daha fazla suya ihtiyaç duyduğunu anlayabilir, MIYO da sulamayı buna göre daha hassas şekilde kontrol edebilir.